image
Uğur Dursun Adsız Niviskar
image

Îro Kurdên Talîşî bi gelemperî di derdora Çîyayên Talîş, di navbera devletên Azerbaycan û Îranê de nîştecih bûne. Li taya Azerbaycanê de ji bajarên Başûrê Azerbaycanê wek Lenkeran, Astara, Masalli û Lerîkê de li taya Bakurê Îranê de jî, ji eyaletên wek Gîlan û Erdebîlê jiyane xwe berdewam dikin.  Texmîna nifûsê wan ji 300 hezarê heya 1 mîyonîk e. Gelê taliş xwe wek neviyên Kardûsiyan dibînin. Ev gel li başûrê rojavayê zeryaya Qezwînê dijiyan, herêma wan digihişt heta Erdebîl û Zengan e. Divê  navê Deryaya Kaspiyan jî ji vî gelî hatibe.

Li vê herêma çiyayî ya li ser sînorê Îranê bi sedan salane vî gelî dijî. Zimanê vê herêmê talîşî ye ku ji aliyê UNESCO’yê ve wekî zimanekî dike rastî xetereyê bê tê nîşandayîn. Ji ber tunebûna derfetên debarê gelek ciwan terka heremê dikin û ev jî dike ku ziman û çanda talîş bi lez ji holê rabe.

Talîşên ku li taya Azerbaycanê dimînin bi gelemperî Şîa û Caferî ne. Yên ku li taya İranê de dimînin jî, piraniyan wan şîa ne lê belê sunî ji hene. Rêjeya şîa digîhîşî  %65ê, yê suniyan jî digîhîşî %35ê. Talîşên ku li tayê Azerbaycanê de mayîne hemberî polîtîkayên Turanî berxwe didin ditekoşînin û polîtîkayên Turanî qebûl nakin û hinek ji wan xwe wek birayê kurdên Zaza dibînin. Her çiqasî gela talîş di nav kurdan de naye pir zanîn jî ew gel, gelekî qedîm, xwedî ziman, çand û dîrok e. Li Îranê bajarê bi navê Taliş heye û ew bajar giredayiya eyaleta Gîlan e û peytaxta vê Haştpar e. Talîş jî wek kurdan têkiliyên xwe bi eşîrên ve hîn jî xurtin. Zimanê talîşî girêdayê malbata zimanê îranî ye û sê zaravayên talîşî hene. Yek ji wan zaravayê bakur ku piranî li Azerbaycanê tê axaftin û ên din zaravayê navendî û a başûr e ku li Îranê tên axaftin.

Qozarxanî, Iştehardî, Alvîrî û Vîdarî, Xuruş Rüstemî, Razacerdî, Rudbarî, Şahrudî, Tarimî, Takîstanî, Kerenganî, Kacalî wek eşîren serekê ne. Hinek wan qebîlan li derdora herêmê Xalxalê dijîn û tê gotin ku niştecîhên herêmê Xelxalê ixtimalê ku kurd bûn.

Ji nav wan eşîrên de Xuruşiyan, Li Erdebîlê herêmê Xalxalê gunda Xuruş Rüstemê de, eşîra  Şahrudî li Erdebîlê herêmê Xalxale gundên Şal û Lardê, eşîra Takîstanî li Erdebîlê herêmê Xalxalê, eşîra Kacalî gunda Kacalê de niştecîh bûne. 

DÎROKA TALÎŞAN

Tê gotin ku xelkê talîş dewamiya Kardusiyan in.

Di serdema navîn de Talîşîstan ket bin deste Selçûqiyan de, tevdî ku bindest bûn gelê talişî di sedsala 17'de dewlet (Xanat) ava kirin. Piştî peymana Gulîstanê, Talişistan di navbera Rûsya û Îran hate parçekirin. Di şoreşa bolşevîk de xelkê Talişistana bakûr demekî zor derbas kir, endamên KGB'ê dixwestin wan asîmile bikin û gelek talişî dişandin Sibîryayê. Di sala 1993'an di navbera mehên pûşber- tebaxê de hebûna xwe berdewamkir. de gelê talişî serhildanek çêkirin û dewleteke bi navê komara Taliş-Mûxan rakirin, Komara Xweser a Talîş-Mughan hat damezrandin Serheng Alîkram Xummatov hevalê xwe Huseynov ve li Lenkeranê xweseriya xwe îlan kirin lê belê tenê sê mehe xweser ma.

Piştî ku Xeyder Eliyev bû seroka Azerbaycanê vê Komara Xweser a Talîş-Mughan hilşand.Komara Xweser a Talîş-Mughan sala 1993ê Hêzên Azerbaycanê ji bo hilweşandina vê serhildanê ketin nava tevgerê û du meh şûn de vê komarê hat hilweşandin û Talişistan dîsa ma wek parçeyek Azerbaycanê       Komara Xweser a Talîş-Mughan ji 7 bajaran(Lenkeran, Rayonê Lenkeran, Lerîk, Astara, îMasallî, Yardimli  Bîlesuvar). pêk hatîbû û peytexta  Komarê Lenkeren bû.

NİFÛSA TALÎŞAN

Her çiqasî di erdnîgariya me de talîşan nayên pir zanîn jî, gelê talîş netewek qedîm û nifûsa wan jî, ji 300 hezar heya  1 milyon tê îddê kirin.

*Li gora serjimêra sala 1926an li Azerbaycanê nifûsa talîşan 77.323, li temamiya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîstê jî 80.600 kes in.

*Gora serjimêrîya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (YKSS) di sala 1939ê de nifûsa talîşan li gîştiya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst de digîhişî 88026 e. (Li Azerbaycanê 87510) yên ku talîşî diaxifin jî 95.825 kes in.

* Nifûsa talîşan salên 1959, 1970, 1979 nehatine wek talîş jimarkirin û wana  wek Azerî hatine serjimarkirin

*Gora serjimêrîya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst (YKSS) di sala 1989ê de nifûsa talîşan li gîştiya Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst de digîhişî 21602 e. ( Li Azerbaycanê 21.169)

*Serjimêriya sala 1999ê li komara Azerbaycanê nifûsa talîşan 76.841 kes e.

* Serjimêriya sala 2009 li Komara Azerbaycanê nifûsa talîşan 112.000 kes hatiye hejmarkirin.

Li lenkaranê 54.125

Li astarhanê 38.207

Li masallı 15.675

Li lerikê 2281

Bajarên din 1712

 

*Li Îranê nifûsa talîşan ji 140.000 heya 500 tê hejmarkirin. Bajarên Gîlan, Erdebîl, Zencanê niştecîhin. Eyeleta îranê bajara bi navê “Talîş” nifûsa  bajar 180.000ê û piraniya vê bajar gelen talîşî û tat in. Hinek jî Azerî û Gilekî hene.

*Li Rûsye 2529

*Li Ukraynê 133

*Li Kazxistanê 112 kes in

Em dibînîn ku gora îstatîkên fermî li Azerbaycanê 112 hezar li Îranê 140 hezar li welatên din 4-5 hezar û nifûsa gîştî 270 hezar e. Lê belê gora îstatîkên ne fermî Li Azerbaycanê 500-600 hezar û Îranê jî 400-500 hezar talîşî dijî.

ZİMANÊ TALÎŞÎ

 Zimanekî ji şaxa zimanên Îranî yê Bakûr-Rojavayê malbata zimanên Hind û Ewropî ye. Piraniya gelê li Talîşîstanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê sereke yê piraniya talîşan  ev ziman e. Cihe Zimanê talişî gora şaxên zimanên dinyaye ev e:

“Zimanên Hind û Ewropî Zimanên Hind û Îranî  Zimanên Îranî Zimanên Îranî yên Rojava Zimanên Îranî yên Bakur-Rojava Talîşî.”

Zimanên Îranî yên Bakur- Rojava de azeriya kevn, belucî, darî zerdûştî, gîlanî, goranî, kurdî, Soranî, kurmanci, kelhurî, lekî, mazderanî, talîşî, deylemî, tatî, zazakî

 Îsal li ser zimanê tal3işî bi navê “Talış dilinin hazırku durumu ile bağlı Azerbaycan Talışlarının İçtimai şurasının mövqe senedi” xebatek  mezin derçû.

Di  vê xebatê de hat gotin ku zimanê talîşî varîse Midiya û Atropetena ne û zimanê talîşî de bi her cureyên zanîstî de xebat kirin mumkîn e û nîşana dewlemendiya zimanê talîşî ye.

Di zimanê talîşî salên 1929-1934’an de li bajarê Lenkeranê  bi navê “Sie Tolış- Talîşê Sor”çap bû û wan salan de bi saya xebatkarên zimanê talîşî wek Muzeffer Nesirli û Zülfüqar Ehmedzade bi sedan pirtûkên rusî vegarandin talîşî û pirtûkên dersen talîşî hat çapkirin. Ji 29 herfan de muteşekkul elfabeya talîşî hat demazrandin.

REWŞA ZİMANÊ TALÎŞÎ

Di salên 1992an de perwerdeyî ya zimanê talîşî destpêkir û vê demê polen 1-4an de ji heftekî 2 seetan mecbûrî bû lê demek şunda ev hat guhartin û bû ji hefteyek tene 1 seet û mecbûriyet ji xole hat rakirin êdî bû tene bi “dilxwezî”.

Bajarên li Astara,  Lerîk, Lenkeran û Masalli de li 347 dibistan heye û gora malumata sala 2009an li Azerbaycanê 248 mekteban da dersê talîşî te dayîn. Lê vê seetkî de jî bi gelemperî dersên din tê dayin.

Lê mixabin yên ku dersen zimanê talîşî didin li vê zimanê de qet perwerdayî nedîtîne ji berk u li zanîgehan da beşa zimanê talîşî tine ye.

Hinek nivîskarên navdar (V.V. Bartold, V.F. Minorski, B.V. Miller, C. Fagih, M. Mashkur, A. Karang, A. Kavyanpur, A. Dehgani, M. Murtazavi, Z. Safa) zimanê talîşî wek perçeyek windaye zimanê azerî ya qedîm dibînîn. Gora dîrokvanê Îranê Ahmed Kesrevî zimanê talîşan esle xwe zimanê Azerî ya kevnar e.  Gora Kesrevî azerî bere zimanek di nava koma zimanên îranî bû lê belê şunda bandora zimanê tirkî de ma û guherî.            

Di talişî de du zaravayên serekî hene, ya bakur li Azerbaycan û Îranê tê axaftin, ya başûr li Îranê tê axaftin. Lê zimanê wêjeyê hîn jî azerî û farisî ne. Di wêjeye de dema davî de hinek xebat ten çekirin.

Zimanê talîşî zimanekê Awesteyiyê û de tîpa “v” wek Zimanê qedîma Aweste de jî “v” bûye, le bele ev tîp farsiya nûjen û Kurdî  de veguheriye û bûye tîpa “b”.

Zimanê Aweste                       Talîşî                           Kurmancî

Vata                                        Vo                               Ba

Vahyar                                    Ve                               Pir

Vara                                        Voş                              Baran

Vahista                                    Veşt                             Behîşt

Vafra                                       Va                               Berf

Vereşe                                     Vişe                             Daristan

Vaena                                      Vinî                             Poz

Zimanê talîşî nêzî zimanê kurdî ye û tê gotin kû ev ziman dialekekî kurdî ye û zazakî re pir nêz e. Çend mînaka di navbera dialekên zazakî, kurmancî, talîşî û tatî

Zazakî             Kurmancî                    Tatî                  Talîşî

Veyve              Bûk                             Veyb               Vayu/vei

Pising              Pisîk                            peču                pešu

Keyne              Keç                              Kina                Kilik

Roz                  Roj                              Roz                  Ruz

Werden           Xwarin                        Hardē              Hardan

Hak                 hêk                              Mergona          xâ/ mergowna

Çım                 çav                              čēm                 čašm

Werd               Xwarin                        Xerâk              Xuruk

Key                 Xanî                            Ka                   Ka

Zıwan              Ziman                          Zavon              Zuân

Şew                 Şev                              šav                   šav

Berz                Bilind                          Berj                 Berenj

Vatene             Gotin                           vâtē                 vâtan

Waye               Xwîşk                          Xâ                   Xâv

Aw                  Av                               Âv                   Âv/Ov

Di Zimanê Talîşî de Nivîsandina Hejmêran

Talîşî                                                  Kurmanci                                Zazakî

  1. i-                                              yek                                          yew

(2)dı                                              du(dudu)                                 di

(3)se                                               sê(sise)                                   hîre
(4)ço                                              çar                                           çar
(5)penc                                          pênc                                        panc
(6)şəş                                            şeş                                           şeş
(7)haft                                           haft                                          hewt
(8)həşt                                           heşt                                          heşt
(9)nəv                                            neh                                          new
(10)da                                                        deh                                          des
(11)yonzə yaxud davı i                 yazdeh /devyek                       yewendes/desyew
(12)donzə yaxud davı dı               diwazdeh/ devdudu                 diwês/desddi
(13)senzə yaxud davı se               sezdeh /devsisê                       hîrês/deshîrê
(14)çordə yaxud davı ço               çardeh /devçar                        çares/desçar
(15)ponzə yaxud davı penc                       bazdeh /devpênc                      pancês/despanc
(16)şonzə yaxud davı şəş              şazdeh /devşeş                        şîyês/desşeş
(17)havdə yaxud davı haft                        hevdeh /devheft                       hewtês/deshewt
(18)həjdə yaxud davı həşt             hejdeh /devheşt                       heştês/desheşt
(19)nonzə yaxud davı nəv            nozdeh /devnehê                      newês/desnew
(20)vist                                          bîst                                          vîst
(30)si                                             sî                                             hîris
(40)çıl                                           çil                                            çawres
(50)penco                                      pêncî                                       pancas
(60)şest                                         şest                                          şeştî
(70)hafto                                       heftê                                        hewtay
(80)həşto                                       heştê                                        heştay
(90)nəve                                        nod                                          neway 
(100)sa                                          sed                                           se
(500)penc sa                                 pênc sed                                  pancsey
1000_ həzo                                               hezar                                       hezar
5000_penc həzo                            pênc hezar                               panc hezar

Helê ziman de tekîliyek xurt di navbera dialegên talîşî,tatî û zazakî de heye. Helbet ez ne zimannas im lê belê tê xuyakirin ku axaftinen wan dialegan de peyvên şerîk pir in û heger mirovekî zazakî bizanî di demek kurt de talîşî dê fehm bike.

Rewşa Talîşan li Azerbaycanê û Îranê

Di salên dawî de gelê talîş di bin polîtiqaya asîmîlasyona turanîyan de maye û her ku diçe ew politika bin tundî dibe û pir kesên peşêng tên binçavkirin an jiyane xwe girtîgehan de dewam dikin Hîlal Memmedov yek ji wan e û ew salên direj wek redaktorê “ Tolişi Seda-Dengê Talîşan-” xebitiya û bû denga talîşan lê bele devleta kûr a Azerbaycanê narkotîke kirin berîkê wê û bi wê  5 sal avetin girtîgehe. Disa netewpareste mezin a talîşan berdevkê Komara Xweser a Talîş-Mughan Faxreddin Abbasov’e rojên nêzik de bi sûcê cudaxwaziyê ji bo 16 salan avitin girtîgehê. Her çiqasî li Îranê de Talîşan gora Azerbaycanê rehetin jî polîtiqayên mollavî qebûl nakin û ew jî wek talîşên Azerbaycanê azadiya gelên xwe dixwazin.

Weşanên Talîşî

Mixabin ne li Azerbaycanê ne jî li îranê di zimanê talîşî de ji ber ku perwerdayî tine ye weşanên talîşî jî ne astakî başê de ye. Disa jî hinek waşanên talîşî jî hene lê bele piraniya wan berdewamî nîn e.

Yekemin weşana talîşî di sala 1930’an de bi navê “ Sie Toliş- Talîşa sor” derdikevî

Yek ji wan rojnameya “Talişi Seda” ye û demek direj li Azerbaycanê weşanê xwe dewam kiriye lê bele ew 7-8 sal in bê îmkaniya aborî çap nabe.

Rojnameyan “Ambur”, “Dodo”, “Alem” bi aboriya xwediyên rojnameyan ve weşanên xwe dewam dikin lê bele dema çapê ne periyodik in.

Rojanameyan “ Şevnışt”, “Toliş” û çend rojnameyên din ji salên 2000’i ye de heya niha weşanên xwe berdewam dikin.

Kovara bi navê “Mahnameyî Taliş ” li Îranê derdikeve û hîn jî xebatên xwe berdewam dike.

Baweriya Talîşan

Piraniya xelkê talîş misilmanin û hejmarek mezin ji wan şîa-caferî ne yên sunî bi gelemperî welatê Îranê dijîn. Gelê talîş wek elewiyên xwedî “ziyaretgah” 

Çend Ziyaretgehan a Talîşan

*Seyîd Ehmedî Pîr

*Ziyareta Pîn Xencar”

* Pîra Sê Qebra

*Tirba ya Şêx Zahîdî

*Ocaxa Xelîfe

*Tırba ya Babagîl

* Tirba Bava Seyidaxa

Kesayetên Mezin a Talîşan

Di salên dawî de gelê talîş bin polîtiqaya asîmîlasyona turanîyan de maye û her ku diçe ew politika bin tundî dibe û pir kesên peşang tên binçavkirin an jiyane xwe girtîgehan de dewam dikin Hîlal Memmedov yek ji wan e û ew salên direj wek redaktöre “ Tolişi Seda-Dengê Talîşan-” xebitiya û bû denga talîşan lê bele devleta kûr a Azerbaycanê narkotîke kirin berîkê wê û bi wê  5 sal avetin girtîgehe. Disa netewpareste mezin a talîşan berdevkê Komara Xweser a Talîş-Mughan Faxreddin Abbasov’e rojên nêzik de bi sûcê cudaxwaziyê ji bo 16 salan avitin girtîgehê. Di dadgehe de peyva paşîn a Abbasov ev bû: “ Dê sedan talîş ji dayik bibin ji her dilopê ku rijîye ser erdê  xwîna min de”

 

 

Ugur Dursun Adsız 
08.11.2020